Το σύμβολο ως μέσον για την κατανόηση της Ιδέας

«Όταν το πνεύμα επιχειρεί την διερεύνηση ενός συμβόλου, οδηγείται σε ιδέες που βρίσκονται πέρ’ από κείνο που μπορεί να συλλάβει, το λογικό μας»

Κάρλ Γιούνγκ (« ο Άνθρωπος και τα Σύμβολά του» σελίς 20)

«…το σύμβολο σε πάει με άλλο βηματισμό, με άλλο φτερούγισμα, στο χώρο που ο λόγος δεν μπορεί να διανύσει και δεν μπορεί να εκφράσει με τους λογικούς συνειρμούς του»

Κων.Τσάτσος («Διάλογοι σε μοναστήρι» σελίς 15)

«…η συμβολική διδασκαλία μυσταγωγεί ταις εν ύδασι τρισί καταδύσεσι…Ιησού…μιμείσθαι θάνατον»

Διον. Αεροπαγίτου

«Στον Κόσμο όλα διαβαίνουν

σύμβολα μόνο μένουν..

Γκαίτε (« Β΄ Φάουστ» στίχος 12

Λέξη αρχαία ελληνική, από το ρήμα συμβάλλω, συν+βάλλω. Αγγλικά: symbol, γαλλικά: symbole, γερμανικά: symbol, ισπανικά: simbolo, ιταλικά: simbolo.

Το σύμβολο είναι η εικονική έκφραση μιας ιδέας ή μιας αφηρημένης σκέψης, η οποία χωρίς αυτήν την εικονική αναπαράσταση δεν μπορεί να κατανοηθεί. Θεωρείται η ανώτερη γραφή έκφρασης νοημάτων, αφού κύριο μέλημα του είναι να συνδέσει την νομοτέλεια του Υπερβατικού , με την ανθρώπινη διάνοια.

Η Νομοτέλεια του Υπερβατικού Κόσμου δεν μπορεί να κατανοηθεί και να προσεγγιστεί παρά μόνο με την γνώση της ιεράς συμβολικής. Λόγω της παραστατικότητας του συμβόλου και του συμπυκνωμένου νοήματός του μπορεί και επενεργεί σαν αφυπνιστικός παράγοντας που καταπλήσσει και συγκινεί. Δρα ως ανταποκριτής, ως ενδιάμεσος ή ως εκπρόσωπος όπου μεταφέρει το μήνυμα, από την περιοχή του ανέκφραστου και ακατανόητου, στην περιοχή του εκφρασμένου, του απτού, του αντικειμενικού.

Η αρχαία γραφή, για αιώνες δεν είχε χαρακτήρες γραμμάτων. Η αναπαράσταση της σκέψης με εικόνες, ήταν τρόπος επικοινωνίας, για την μετάδοση μηνυμάτων και ιδεών. Η Κινέζικη γραφή, με τις αρκετές χιλιάδες ιδεογράμματά της, ακόμα και σήμερα, είναι μια συμβολική γραφή. Η Αιγυπτιακή γραφή, τα ιερογλυφικά, όπως και η γραφή του δίσκου της Φαιστού, είναι μια συμβολική γραφή.

Από την αρχή που ο αρχαϊκός άνθρωπος των σπηλαίων χάραξε πάνω στο βράχο της σπηλιάς τον κύκλο για ν’ αποθανατίσει τον ευεργετικό ήλιο, ο οποίος τον ζέσταινε και τον βοηθούσε να βρει τη τροφή του, έως τη σημερινή εποχή που κτίζονται ουρανοξύστες και μεγαθήρια για να δηλώσουν οι μεγάλες χώρες την δύναμη και την υπεροχή τους, οι άνθρωποι δεν έπαψαν να δημιουργούν ή να ανασκευάζουν παλαιότερα σύμβολα για να εκφράσουν τα νοήματα του καιρού τους.

Υπάρχουν σύμβολα που παρότι εμφανίστηκαν πριν από χιλιάδες χρόνια και παρά τις όποιες μεταβολές που υπέστησαν ανά τους αιώνες, από διαφορετικούς λαούς, η βασική τους ερμηνεία παραμένει η ίδια. Είναι σύμβολα που αντανακλούν τους θείους νόμους της φύσης, και ως εκ τούτου παραμένουν αμετάβλητα

Μερικά σύμβολα είναι παγκόσμια μας λέει ο Τζ. Κούπερ, στο «Λεξικό Συμβόλων»: «συλλήψεις της συλλογικής ψυχής, για τις μεγάλες αμετακίνητες “αρχές’’ που δομούν τον κόσμο: ο κύκλος, ο σταυρός, το κέντρο, το τετράγωνο, το δέντρο, το άνθος, κ.ά». Αυτά τα αρχέγονα σύμβολα που τα συναντά κανείς από την Αρκτική ως την Ιαπωνία, από την Ιρλανδία μέχρι την Ωκεανία και προέρχονται από συστήματα σκέψης τόσο διαφορετικά όσο είναι ο Ταοϊσμός, ο Χριστιανισμός, ο Ιουδαϊσμός, ο Βουδισμός, ο Μωαμεθανισμός, η αρχαία λατρεία της Κυβέλης και της Μεγάλης Μητέρας, τα αναγνωρίζει ακόμα και στα ευρήματα των προκολομβιανών θρησκειών του Δυτικού Ημισφαιρίου αλλά και στις λατρείες της Αφρικής.

« Η συμβολική γλώσσα έχει την ικανότητα να περικλείει μέσα σε λίγες γραμμές τη σκέψη αιώνων και τα όνειρα της ανθρώπινης φυλής. Εξάπτει τη φαντασία μας και μας οδηγεί στην επικράτεια της άφωνης και δίχως λόγια σκέψης» (Λιν Γιου Νταγκ) . Μας οδηγεί δηλαδή σε εκτάσεις απροσπέλαστες με τη λογική, στην περιοχή της ασύνειδης ζωής. Στην περιοχή του ονείρου, του Φανταστικού, του Υπερβατικού.

Το σύμβολο συλλαμβάνει και ενσωματώνει αφηρημένες ιδέες, και λειτουργεί ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα. Απευθύνεται άμεσα και προσωπικά, στον καθένα χωριστά, και ερμηνεύεται από το άτομο, μέσο ενός προσωπικού κώδικα, ο οποίος είναι συνδεδεμένος με την βιωματική ζωή του. Το ίδιο όμως το σύμβολο είναι κλειδί για μεγαλύτερη περιοχή δράσης , από την περιοχή του ατόμου που το χρησιμοποιεί. Δεν μπορεί να κατανοηθεί παρά μόνο μέσα στο θρησκευτικό ή πολιτιστικό ή Υπερβατικό φόντο, του χώρου και του χρόνου που έχει γεννηθεί. Για το λόγο αυτό το σύμβολο αποκτά την αληθινή του αξία και την πραγματική του δύναμη, μόνο σε συνθήκες βίωσης του. Μόνο ταυτιζόμενοι με το σύμβολο μπορούμε να βιώσουμε πραγματικά αυτό το οποίο εκδηλώνει και που συνήθως είναι αντίθετο με την μέχρι τώρα ιδέα που είχαμε.

Αυτή τη βίωση, μέσο της ταύτισης, επιδιώκουν όλες οι μεγάλες θρησκείες, να την αναγάγουν ως την ύψιστη βαθμίδα, για τους οπαδούς τους, ώστε να ζήσουν το μέγα Όραμα, και δια μέσου αυτού να επιτευχθεί η γνώση της Υπέρτατης Αλήθειας, την οποία εξαγγέλλουν.

«Διττή…την των Θεολόγων παράδοσιν…την μεν συμβολικήν και τελεστικήν, τη δε φιλόσοφον και δεικτικήν» επισημαίνει στο εκκλησίασμα ο Διον. ο Αεροπαγίτης και του γνωστοποιεί ότι, πρέπει να κατανοήσει και τις δύο όψεις της Χριστιανικής παράδοσης. Την μεν μυστική, δηλαδή συμβολική και την άλλη, την αποκαλυπτική δια της λογικής. Και συνεχίζει: «Τα σύμβολα, ορατές εικόνες των αοράτων ιδεών, γεννήματα των θείων ιδιοτήτων και συνεπώς, λόγω της θείας φύσης τους, θα πρέπει να τα περιβάλλουν οι άνθρωποι με μέγιστη υπόληψη και σεβασμό». Μόνο τότε μπορούν να καταστούν αρωγοί, διαδραματίζοντας ρόλο γέφυρας, για να συνδεθεί το ορατό με το αόρατο, το γήινο με το ουράνιο, ο άνθρωπος με το ιδεώδες.

Την ίδια επισήμανση , σεβασμού και σύνεσης, θα καταγράψει και ο Συμεών Θεσ/νίκης (Migne P.g. 155 σελίς 700), αναφέρει: «Τα ιερά Σύμβολα εγκρύπτουν αληθείας και δύναται ο άνθρωπος να γνωρίση, όσον δυνατόν και εφ’ όσον ζητεί να εύρη και εν περινοία (σύνεση, φρονιμάδα) να καταστή του πνευματικού νοήματος αυτών. Δια Συμβόλων, άλλωστε ιερών, διδάσκει τα υπέρ έννοιαν η Εκκλησία» Και συνεχίζει: «Πάσα τελετή και παν επί μέρους στοιχείον αυτής και το πλέον έτι φαινομενικώς μικρόν και ασήμαντον είναι σύμβολον και εγκρύπτει την υπέρ λόγον αλήθειαν, την οποία συμβολίζει, και ως εκ τούτου έχειν δύναμιν και λόγους και σημασίαν».

Στις παραπάνω θεολογικές βεβαιώσεις θα προσθέσουμε και μία φιλοσοφική προσέγγιση από τον Κων. Τσάτσο « Διάλογοι σε μοναστήρι» σελίς 15. «Και άλλωστε, τι είναι όλη η λειτουργία (της χριστιανικής εκκλησίας) παρά το ορατό μυστήριο της ένωσης με το Θεό, εκφρασμένο σε συμβολικές πράξεις; Σε πράξεις ιερές, διότι είναι συμβολικές». Και πιο κάτω: «Τα νοήματα αυτά, όπως τα νοήματα της τέχνης, όταν τα καθυποτάξεις στη δοκιμασία της λογικής, χάνουν την ουσία τους».

Στη σελίδα 22 προσθέτει: «Τα σύμβολα λογικώς τίποτα δεν σημαίνουν. Λογικώς σημαίνουν κάτι από τον αισθητό κόσμο από τον οποίον και αντλούνται και που δεν μας ενδιαφέρει. Εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι αυτό που τα σύμβολα σημαίνουν, αυτό για το οποίο τα μεταχειριζόμαστε ως μέσο εκφράσεως. Και αυτό κατά λόγον δεν λέγεται, γιατί τότε θα μπορούσε να γίνει και έννοια και να ενταχθεί σε μια λογική πρόταση. Εν τούτοις, χωρίς το λόγο, εκφράζει το άλογο κάτι που, με τη βοήθεια του συμβόλου, βρίσκει την έκφραση του και γίνεται μεταδοτό και σε άλλες συνειδήσεις. Το σύμβολο εκφράζει το άλογο νόημα, όπως η έννοια και η κρίση το έλλογο νόημα».

Μια χαρακτηριστική επισήμανση θέτει ο Κων. Τσάτος (σελ 28): «Κατά τι διαφέρει η εξ αποκαλύψεως αλήθεια από την αλήθεια που εκφράζουν τα σύμβολα; Το σύμβολο εκφράζει, ή αν θέλεις, ενσαρκώνει κάτι που λογικά δεν είναι αλήθεια, που λογικά δεν είναι πραγματικό, αλλά που έχει, πέρα από τη λογική, υπόσταση αληθινή και μάλιστα συχνά αναγκαία, όπως όσα μας αποκαλύπτει και η εξ αποκαλύψεως αλήθεια».

Με τη βοήθεια του συμβόλου, μεγάλες αλήθειες απεκαλύφθησαν στον άνθρωπο. Είναι αλήθειες που διδάσκουν παντού και πάντοτε. Ο Πλούταρχος λέει: «Τα μεν σκοτεινότερα, τα δε σαφέστερα, οδηγούν όλα μαζί την νόησιν του ανθρώπου, προς τα θεία ζητήματα». Για τον ευσεβή ιερέα των Δελφών, το σύμβολο , το κρυμμένο στο μύθο, είναι σαν ένας σπασμένος καθρέπτης της αλήθειας που αντανακλά το φως της, όπως ένα ουράνιο τόξο, αντανακλά τις ακτίνες του ήλιου που διαθλώνται μέσα στα σύννεφα. Η συγκέντρωση αυτών των θραυσμάτων, η ένωσης τους με γνώση και προσοχή, θα αποκαλύψουν στους οφθαλμούς μας, την αρχική ενότητα της εικόνας.

Η πορεία του συμβόλου

Η ανθρώπινη σκέψη αντλεί τα σύμβολα της από τη φύση γύρω της. Καθετί που συλλαμβάνουν οι αισθήσεις της μορφή, ήχος, χρώμα, ή σχήμα, μπορεί να το αναγάγει σε σύμβολο. «Ολόκληρο το σύμπαν είναι ένα σύμβολο, εν δυνάμει, εφόσον στο καθετί μπορεί να αποδοθεί μια συμβολική σημασία, στη πέτρα, στα φυτά, στον αριθμό, στο χρώμα κ.λπ», Κάρλ Γιούγκ, (ο Άνθρωπος και τα Σύμβολα του σελ. 232).

Ο χαραγμένος κύκλος, το παλαιότερο μέσα στο χρόνο σύμβολο, που έχει βρεθεί στους βράχους των Πυρηναίων, είναι εμπνευσμένο από το δίσκο του ήλιου. Το φωτεινό αντικείμενο που αντικρίζει καθημερνά το βλέμμα του ανθρώπου των σπηλαίων, το οποίο μεταδίδει φως και ζεστασιά, τον κάνει να αισθάνεται χαρούμενος και ασφαλής από τις ξαφνικές επιθέσεις των άγριων ζώων. Όταν αυτό εμφανίζεται στον ουρανό, μπορεί έγκαιρα να τα δει και έτσι να προφυλαχθεί.

Μ’ αυτόν τον ουράνιο φίλο αισθάνεται την ανάγκη να συνδεθεί μαζί του, να τον κρατήσει στη μνήμη του, στις στιγμές που ο σκεπασμένος με σύννεφα ουρανός τον εμποδίζει να εμφανιστεί. Ο μόνος τρόπος που μπορεί να το κάνει είναι να χαράξει τη μορφή του στα τοιχώματα της σπηλιάς που θεωρεί ως διαμονή του. Το εναλλασσόμενο σχήμα της σελήνης επίσης προκαλεί τον θαυμασμό του, και τ’ αναρίθμητα άστρα γίνονται κεντιές στη περιέργεια του.

Τα χρώματα που συλλαμβάνει η ματιά του τα κατατάσσει μέσα του σε χρώματα λατρείας ή πένθους, ανάλογα την αρέσκεια ή την απαρέσκεια που ασκούν στα συναισθήματα του, π.χ. το λευκό, το μαύρο, το κόκκινο ή το μπλε κ.λπ.

Οι φωνές των πουλιών, οι ήχοι των κυμάτων, του κεραυνού ή της βροχής, οι αντίλαλοι των βράχων, το κελάρυσμα των πηγών, το θρυμμάτισμα των κλαδιών, όταν τα έριχνε στη φωτιά, οι ήχοι από τα σπλάχνα του, τον ενέπνευσαν να δημιουργήσει σύμβολα.

Οι ήχοι των σπλάχνων του, οι συνεχώς ανανεούμενοι, οι ακατάληπτοι και αγαπητοί συνάμα, έγινε το καθημερνό παιγνίδι του αλλά και το όπλο του, για να ελκύσει ή να εξοντώσει τα θηρία γύρο του. Οι ήχοι αυτοί, θα κατανοήσει πολύ αργότερα, είναι ο μέγιστος θησαυρός του. Είναι ήχοι άξιοι να χρησιμοποιηθούν σε όλες τις περιστάσεις της ζωής και να τον φέρουν σ’ επαφή με όλα τα βασίλεια της φύσης, ακόμα και με το βασίλειο του Θεού, μέσο της δέησης και της προσευχής.

Σ’ αυτούς τους ακατάληπτους ήχους, θα βάλει τάξη και ρυθμό. Παρατηρώντας τους θα ταξινομήσει το ύψος και το βάθος, το τρεμούλιασμα ή τον ψίθυρο, το στρίγγλισα και το γρύλισμα και θα τα συνδέσει, κατ’ αρχήν, ως αθέατα σύμβολα μέσα του, καταστάσεων και βιωμάτων της ζωής του. Ο Φωνούμενος Λόγος του Είναι, θα υποστεί την αργή διαδικασία της κωδικοποίησης, για να γεννήσει αργότερα τα σύμβολα, αυτά που κάθε λαός ονομάζει αλφάβητο.

«Δεν υπάρχει κάποια ιστορική εποχή, όπου το σύμβολο χάνεται, ως μέσο σκέψεως, αλλά μόνο εποχές που κυριαρχεί ή απωθείται, χωρίς να υποχωρεί πέρα από τα επιφανειακά στρώματα της ανθρώπινης συνειδητότητος. Ο συμβολισμός μοιάζει έτσι φαινόμενο ανιστορικό*», (Γ. Προκοπίου: “Ο Κοσμολογικός συμβολισμός στην αρχιτεκτονική του Βυζαντινού ναού” σελίς 185.

Η κατάταξη των συμβόλων, μέσα στον ιστορικό χρόνο, μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε, νοερά, την αξία και την πορεία τους.

Α΄ Πρωτογενή Σύμβολα: Τα πρωτογενή σύμβολα έχουν την δύναμη να εμπνεύσουν, να αναμοχλεύσουν και να κινητοποιήσουν την υπόσταση του ατόμου. Να το ωθήσουν από το ένα σημείο αντίληψης, σε ένα άλλο βαθύτερης κατανόησης. Να επιτύχουν ακόμα και την μετάλλαξη της προσωπικότητας.

Τέτοια σύμβολα είναι τα παγκόσμια σύμβολα, τα οποία τα συναντούμε σε όλους τους λαούς και σε όλες τις εποχές. Είναι σύμβολα που διατηρούν αναλλοίωτη την αρχική τους σημασία, σε κάθε ανθρώπινη συνείδηση, π.χ. ο κύκλος. Σύμβολο του Αιωνίου, του Άχρονου, του Απέραντου, του συνεχώς Ανανεωμένου. Εντός τους

εγγράφεται η ροή του γίγνεσθαι και εκφράζουν νομοτέλεια. Έχουν μείζονα θρησκευτική αξία.

Β΄ Ημισύμβολα: Είναι δευτερογενή σύμβολα, εμπνευσμένα από τα πρωτογενή, εκφράζουν νομοτέλεια, αλλά έχει προστεθεί σ’ αυτά και άλλο νόημα, παράλληλα με το αρχικό τους π.χ. ο Σταυρός. Στην προχριστιανική περίοδο, ο σταυρός, ήταν η έκφραση της νέας ζωής. Σύμβολο του νέου Φωτός, του νέου Έτους και ήταν συνδεδεμένος με τα ηλιοστάσια και τις ισημερίες. Σύμβολο της οριζόντιας και κάθετης ανάπτυξης του αρχετυπικού ανθρώπου, με την κατακόρυφη γραμμή να εκπροσωπεί την ουράνια πνευματική και διανοητική, θετική, ενεργητική και αρσενική όψη του και την οριζόντια να εκφράζει τη γήινη, λογική, παθητική, αρνητική και θηλυκή όψη. Είναι η κάθοδος Πνεύματος στην Ύλη.

Αργότερα, με την σταύρωση του Χριστού, ο σταυρός, θα γίνει το κατ’ εξοχήν σύμβολο του χριστιανισμού. «Είναι το ‘‘πανσύβολον’’, είναι το ‘‘ένσημον’’ της χριστιανικής ζωής». «Είναι το σύμβολο της κακοπάθειας, ‘‘Σύμβολον γαρ κακοπαθείας, ο σταυρός’’», λέει ο Γ. Μεντιδάκης (Τύπος και Συμβολισμός στην Ορθόδοξη λατρεία, σελίς 207.) Και στη σελίδα 19 μας λέει, δίνοντας μας και την πηγή των λόγων του: [Ο Χριστιανισμός δεν ανακάλυψε τα σύμβολα. Χρησιμοποίησε την κοινή πανανθρώπινη αυτή γλώσσα «για να αναγάγει τον άνθρωπο από τα γνωστά στα άγνωστα, από τα αισθητά στα νοητά και από τις εικόνες και στα απομιμήματα στο αρχέτυπο και άρρητο θείο κάλλος» γράφει ο Ιωάννης Μ. Φουντούλης (Η συμβολική γλώσσα της θείας λατρείας. Δράμα 1991 σελίς 54)].

Εκτός από το σταυρό, κυρίαρχο, λεκτικό, σύμβολο του χριστιανισμού είναι και το Σύμβολο της Πίστεως. Προέρχεται από την αρχική διατύπωση των βαπτιστηρίων συμβόλων, των πρώτων αιώνων. Ένα τριπλό ερώτημα του Βαπτίζοντος προς τον Βαπτιζομένο και η απάντηση του, ήταν το επιστέγασμα για την είσοδο του πιστού στη χριστιανική κοινότητα. Η επιβεβαίωση της πίστης προς το Θεό Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, ήταν απαραίτητος κανών πίστεως (regula fidei). Πολλά τέτοια, βαπτιστήρια συμβόλαια , των πρώτων αιώνων διασώζονται στα κείμενα των συγγραφέων (Ιππόλυτος της Ρώμης, Ειρηναίος Λουγδούνου Ιουστίνος, Τερτυλλιανός κ.ά.). Από αυτές τις μορφές των βαπτιστηρίων συμβόλων θα γεννηθούν αργότερα τα σύμβολα της πίστεως . Στην Β΄ Οικουμενική Σύνοδο της Κων/πόλεως το 381 μ. Χ θα συνδεθεί από τα είδη υπάρχοντα σύμβολα της πίστεως, το οικουμενικό Σύμβολο της Πίστεως, θα εισαχθεί στη λατρεία όλων των εκκλησιών και θα είναι υποχρεωτική ομολογία πίστεως για τους χριστιανούς έως και σήμερα.

Σ’ ένα άλλο κοσμικό, πρωτογενές, σύμβολο, θα προστεθεί και νέα λατρεία μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού. Στο Κοσμικό Δέντρο. Το Δέντρο της Ζωής, το σύμβολο της αιώνιας ζωής, της αθανασίας, της αρμονίας και της ζωτικότητας, που αναγεννιέται διαρκώς με την εμφάνιση του νέου φωτός.

Η Οικουμενικότητα του Δέντρου της Ζωής, αποδεικνύεται από άπειρες παραστάσεις του στις παραδόσεις των λεγόμενων « πρωτόγονων λαών» αλλά και των νεότερων επίσημων θρησκειών. Είναι το Κοσμικό Δέντρο που ανυψώνεται από τη Γη προς τον Ουρανό για να φτάσουν τα κλαδιά του τις κατοικίες των θεών. Οι δε ρίζες του εισχωρούν μέχρι τα έσχατα σκοτάδια του Υποχθόνιου Κόσμου . Είναι η γέφυρα που συνδέει το Άνω με το Κάτω.

Συνήθως το Κοσμικό Δέντρο, ο Άξονας του Κόσμου, φυτρώνει και αναπτύσσεται στο Κέντρο του Κόσμου, στον Ομφαλό της Γης, και στον ίσκιο του τελούν μυστικά οι Ιεροφάντες τις ιερές θυσίες και τελετές.

Το δέντρο, που και σήμερα στολίζουμε τα σπίτια μας, τις ημέρες των Χριστουγέννων, είναι μια παλαιότατη συνήθεια και έθιμο πολλών λαών και ένα από τα ύψιστα σύμβολα πολλών παραδόσεων. Δέντρα ή κλαδιά, με γιρλάντες και φωτάκια τοποθετημένα πάνω τους, τα συναντούσες σε κάθε σπίτι, ως σύμβολα της νέας ζωής, η οποία αρχίζει στις 21 Δεκεμβρίου, μεσ’ το ζενίθ του χειμερινού ηλιοστασίου. Μέσα από το βαθύτερο σκότος, που επικρατεί την ημερομηνία αυτή, θα αναδυθεί το καινούργιο φως. Η μέρα θ’ αρχίσει να μεγαλώνει έναντι της νύχτας. Η φωτεινότητα του ήλιου θ’ αναπτυχθεί και πάλι, για να φτάσει να εμφανιστεί στις 21 Ιουνίου, ημέρα του θερινού ηλιοστασίου, σε όλη του τη δόξα.

Το σύμβολο στο μύθο

Οι μύθοι, τα παραμύθια, οι θρύλοι, τα όνειρα, τα οράματα, συνδέονται με πλήθος συμβόλων τα οποία έχουν γεννηθεί από τα πρωτογενή σύμβολα και τα ημισύμβολα. Τα σύμβολα αυτά, «αρχέτυπα», τα ονομάζει ο Κάρλ Γιούγκ, μαθητής του Φροϋντ, κατακλύζουν τα βάθη του υποσυνειδήτου, και κάνουν γνωστή την ύπαρξη τους μέσω του ονείρου, στα όνειρα όλης της ανθρωπότητας. Ο Γιούγκ, βαθύς γνώστης της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης, κατέγραψε και ταξινόμησε σε ομάδες τις αρχετυπικές αυτές εικόνες. Απέδειξε ότι αυτές διεγείρονται στη θέα των συμβόλων, ανεβαίνουν στην επιφάνεια του συνειδητού κόσμου του ατόμου και φωτίζουν την νόηση.

Το ζωικό βασίλειο είναι μια μεγάλη δεξαμενή συμβόλων για τον άνθρωπο λέει ο Γιούγκ. Οι δυνάμεις και τα χαρακτηριστικά των ζώων, συνδέθηκαν και εκπροσώπησαν τις δυνάμεις των θεών, π.χ. το λιοντάρι συνδέθηκε με τον ήλιο ως βασιλιάς των ζώων αφού και ο ήλιος είναι ο βασιλιάς των ουρανών. Ο ταύρος θα εκπροσωπήσει τις αρσενικές αναπαραγωγικές δυνάμεις της φύσης, η αγελάδα αντίθετα την θηλυκή αναπαραγωγική ιδιότητα της γης, τη γονιμότητα και την αφθονία. Το φίδι, ένα πολυσήμαντο και παγκόσμιο σύμβολο, είναι ζωή και θάνατος ταυτόχρονα, η ζωή και η ανάσταση, το τυφλό πάθος αλλά και η σοφία. Ο αμνός δηλώνει, πραότητα, αθωότητα, τον εξαγνισμένο άνθρωπο από τις αμαρτίες και τα πάθη της ζωής. Τα πουλιά, που έχουν το προνόμιο να ανεβαίνουν στα ύψη, εκεί που ο άνθρωπος μόνο με τη σκέψη του μπορεί να τα συλλάβει, εκπροσωπούν την υπερβατικότητα, το ανώτερο, το πνεύμα. Σε εξέχουσα θέση ο αετός που επιλέγεται για να εκφράσει την απελευθέρωση και την αποθέωση. Ο ελέφαντας, το άλογο, ο πετεινός κ.ά. θα συνεισφέρουν την εικόνα τους στον εμπλουτισμό των συμβόλων που θα εκφράσουν το πολυποίκιλο της ανθρώπινης έκφρασης.

Στην ποίηση

«Είναι δύσκολο να βρούμε έναν ορισμό που να είναι σαφής σύντομος και πλήρης για να ορίσουμε το μύθο. Σε ελεύθερη απόδοση θα λέγαμε ότι είναι μια φανταστική αφήγηση, που δεν υποτάσσεται στους κανόνες της λογική της. Η πρωταρχικής λειτουργία τους είναι να δώσουν μια εξήγηση, ένα νόημα στον ορατό κόσμο που περιβάλλει την ανθρώπινη ύπαρξη». (Ηλ. Σπυρόπουλος στην εισαγωγή «Μύθοι Πλάτωνος» εκδ. Ζήτρος)

Ο Μύθος, ως κεντρικός άξονας της διήγησης, θα εκφραστεί μέσα απ’ όλα τα είδη της ποίησης, από τους προομηρικούς επικούς και τον Όμηρο, ως τους τελευταίους ποιητές του αρχαίου ελληνικού κόσμου, («ότι τους ποιητάς δέοι ποιείν μύθους, αλλ’ ού λόγους» Πλάτων). Το αττικό δράμα, το ηρωικό έπος, η λυρική ποίηση, αντλούν τα θέματα τους από την ανεξάντλητη πηγή της μυθολογίας. Ο ποιητής με την βοήθεια του μύθου θα ταξιδέψει το κοινό του σε τόπους πέρα της απτής πραγματικότητας. Θα τον πάρει από τη δεδομένη του θέση μέσα στο χωροχρόνο, που γνωρίζει το σώμα του, για να το μεταφέρει σε τόπους άγνωρους για την τωρινή του συνειδητότητα. Τροφός των ποιητών ο μύθος. Τροφός της ψυχής μας, η ποίηση.

Ο Μεγάλος ποιητής και στοχαστής του 18ου αιώνα, Γκαίτε, στο μεγαλοφυΐες έργο του «Φάουστ» δηλώνει την αξία του μύθου με την ομολογία : «Όλα όσα συμβαίνουν εδώ είναι συμβολικά». Γνωρίζει ότι η τέχνη, με την βοήθεια του μύθου, εκφράζει το αληθινό, το καθρεπτίζει, μα δεν είναι η ίδια το αληθινό.

Οι μύθοι αρχέτυπα, με την συνεχή και αναλλοίωτη παρουσία τους, στον ανθρώπινο ψυχισμό, συνεχίζουν να εμπνέουν και να δηλώνουν την αξία τους. Εμπεριέχουν βασικές αλήθειες-δυνάμεις που συνθέτουν το όν που ονομάζουμε άνθρωπο. Η πρωταρχικές αυτές αλήθειες που εκφράζονται μέσα από το μύθο, κάνουν το μύθο να αντέχει στο χρόνο.

Μπορεί ο μύθος του Οιδίποδα να αποτέλεσε θέμα πολλών ποιητών και να τον συναντάμε σε τοπικές παραλλαγές όμως, το βασικό νόημα του δεν αλλοιώθηκε από κανένα ποιητή. Αυτό το κεντρικό αρχέτυπο αν αλλοιωθεί, ολόκληρος ο μύθος καταρρέει.

Η αρχαιοελληνική πεζογραφία, α) ιστοριογραφία, β) ρητορική, γ) φιλοσοφία, συχνά δοκιμάζουν τα νάματα της μυθικής παράδοσης. Συγγραφείς όπως ο Πλάτωνας, που τα κείμενα του τα διέπει ο ορθός λόγος και η συλλογιστική απόδειξη, δεν διστάζει να συμπεριλάβει στη διήγηση του το μύθο, όταν έκρινε ότι θα επιτευχθεί ο στόχος της συγγραφικής του προσπάθειας. («εκεί που η συλλογιστική διαδικασία, η επιστημονική έρευνα είχε εξαντλήσει τις δυνατότητές της και δεν μπορεί να προχωρήσει, αφού η αλήθεια δεν αφήνεται τόσο εύκολα να κλειστεί στη γλώσσα του ορθολογικού συλλογισμού, χωρίς ποτέ να παραλείψει να προειδοποιήσει τον αναγνώστη για την διαφορά μύθου και λόγου» «Πλάτων Μύθοι» Ηλ. Σπυρόπουλος εκδ. Ζήστρος).

Ο Σωκράτης, παρότι δεν ασχολήθηκε με το μύθο, διότι όπως έλεγε δεν ήταν «πολυτεχνίτης» γνώριζε καλά τη μυθολογία και δεχόταν τους μύθους όπως τους είχε διατηρήσει η παράδοση. Ο ιστορικός Διόδωρος Σικελιώτης, αναφέρει πολλούς μύθους στις ιστορικές διηγήσεις του. Ρήτορες σαν το Δημοσθένη χρησιμοποίησαν το μύθο για να πείσουν το κοινό τους για την ορθότητα των λόγων τους. Ο σοφός ιερέας των Δελφών, Πλούταρχος, θα διασώσει, σπέρνοντας στα πολυσήμαντα γραπτά του, αρκετούς μύθους. Ο Παυσανίας, προσεκτικός συλλέκτης μύθων θα περισώσει, προς χάριν μας, πλήθος παραλλαγών μύθων, όπως τους είχε ακούσει να λέγονται από τους κατοίκους των ελληνικών πόλεων που είχε επισκεφτεί.

Ιερές διηγήσεις και ηθικοπλαστικοί μύθοι

Οι Μύθοι των ιερών διηγήσεων, σχεδόν πάντα, αναφέρονται σε εξωπραγματικά όντα. Αφηγούνται τα κατορθώματα και τις περιπέτειες τους οι οποίες λαμβάνουν χώρα κάτω από ακατανόητες συνθήκες για την κοινή λογική. Οι υπερφυσικές δυνάμεις των ηρώων γεννούν γεγονότα που εκπλήσσουν τον ακροατή.

Επειδή απευθύνονται σε συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα, τα γενεαλογικά χαρακτηριστικά των ηρώων είναι καθορισμένα, ο τόπος και η γενιά του ήρωα ή του θεού πρέπει να ειπωθεί. Οι γεωγραφικές και οι χρονικές πληροφορίες είναι απαραίτητες. Τα σημεία αυτά προσδιορίζουν την ταυτότητά του π.χ. «Ο Δίας, γιός του Κρόνου και αδελφός του Ποσειδώνα κ.τ.λ.» ή ο Τηλέμαχος, γιός του Οδυσσέα, του βασιλιά της Ιθάκης κ.λ.π. και έτσι βοηθούν τα άτομα, που απευθύνεται, να κατανοήσουν τους λόγους και τις πράξεις του ήρωα του μύθου.

Αν και οι ιερές αφηγήσεις έχουν συνήθως δυσνόητα νοήματα, αποσκοπούν, με την κατανόησή τους, να εξυψώσουν το άτομο από το ένα επίπεδο συνείδησης σε ένα άλλο ανώτερο.

Οι ηθικοπλαστικοί μύθοι είναι φανταστικές διηγήσεις με ήρωες κυρίως στοιχεία της φύσης, και σε μερικές περιπτώσεις εμπλέκεται και ο παθών άνθρωπος. Τα στοιχεία της φύσης, ζώα, δέντρα, και πουλιά, άνθη και ποταμοί, έχουν λαλιά και σκέψη. Συνομιλούν μεταξύ τους, κατανοούν τις θελήσεις των ανθρώπων, επικοινωνούν με τους θεούς, και συχνά δρουν ως εκπρόσωποι ή αγγελιοφόροι τους. Μέλημα της αφήγησης είναι να εντυπώσει στη σκέψη του ακροατή ένα ηθικό δίδαγμα, χρήσιμο στην πρακτική πλευρά της ζωής.

Οι μύθοι του Αισώπου συγκαταλέγονται σ’ αυτήν την κατηγορία. Απευθύνονται κυρίως στους νέους με σκοπό να διαπλάσει το χαρακτήρα τους και να τους επισημάνει τους κινδύνους που πρέπει να αποφευχθούν .(«πρότερον δε μύθοις προς τα παιδία ή γυμνασίοις χρώμεθα» Πλάτων). Στους ηθικοπλαστικούς μύθους και στο παραμύθι, απουσιάζει ο χρονικός και ο γεωγραφικός προσδιορισμός π. χ. Κάποτε μια όμορφη ελαφίνα ήταν ξαπλωμένη στην όχθη μιας λίμνης κ.λ.π .

Παραμύθια

Η επαφή με τον αρχέγονο μύθο, ο ακατάλυτος δεσμός που ενώνει τον άνθρωπο μαζί του, επιβεβαιώνεται με την αγάπη των παιδιών για τα παραμύθια. Μέσα στη θαλπωρή και στη μοσχοβολιά που αναδύει η αγκαλιά της μητέρας ή της γιαγιάς, το παιδί κοινωνεί τη θρέψη του μύθου, η οποία ενσταλάζεται στα αγνά άσπιλα κύτταρα της μνήμης του, μέσα από το πνεύμα του παραμυθά .

Κάθε λαός πλάθει τα ιδιαίτερα αρχέτυπα της φυλής του, εμπνευσμένα από τη μορφολογία του γεωγραφικού τοπίου που αναπτύσσεται και από τον ιστορικό χρόνο που διανύει. Πηγές των λαϊκών παραμυθιών είναι αυτά τα αρχέτυπα. Ανάλογα με το είδος των συμβόλων που έχει ως πηγή του το παραμύθι, θα εκτυλιχτεί ως μαγικό ή ως λαϊκό παραμύθι.

Στο μαγικό παραμύθι, όπως και στους γνήσιους μύθους, θα εμφανιστούν όντα με υπερφυσικές δυνάμεις που θα δράσουν έξω από χρόνο και τόπο με συμπεριφορές που είναι αδιανόητες για τις δυνάμεις των κοινών θνητών, π.χ «Μια φορά και έναν καιρό ήταν ένας πρίγκιπας…..»

Αντίθετα το λαϊκό παραμύθι θα εξιστορήσει γεγονότα και βιώματα της καθημερνής ζωής. Στη διήγηση του εκφράζονται συναισθήματα, φόβοι και επιθυμίες, των απλών ανθρώπων, συνήθως ταπεινής καταγωγής με ελάχιστη μόρφωση. Είναι άνθρωποι που είναι αναγκασμένοι να νικήσουν μαγικές δυνάμεις, μάγους ή μάγισσες που τους επιτέθηκαν, η να συνεργαστούν μαζί τους για να κατακτήσουν το αντικείμενο του πόθου τους. Θα συναντήσουν γίγαντες που θα τους βοηθήσουν να ξεπεράσουν τις ανυπέρβλητες δυσκολίες τους και θα επιστρέψουν, πλούσιοι από το τολμηρό ταξίδι τους, στη γενέτειρα τους.

Στα παραμύθια όλων των λαών, η εμφάνιση του βασιλιά είναι πάντα ευνοϊκό σημάδι που υποδηλώνει πλούτο και δόξα. Η παρουσία της πριγκίπισσας εξασφαλίζει αίσιο τέλος. Η μάνα συμβολίζει τα βάθη της ψυχής ενώ η μητριά τα βάσανα του κόσμου που βάζουν φραγμό στην ανάπτυξη του ανθρώπου. Τα παιδιά πάντα υπονοούν το μέλλον και το νέο πνευματικό σπόρο που έπεσε στη γη. Οι γίγαντες με την πανίσχυρη δύναμη τους και το μεγάλο σώμα τους, αλλά συνήθως κουτοί που αγαπούν τον ύπνο, αντιπροσωπεύουν τις ανεξέλεγκτες δυνάμεις του ανθρώπου. Αντίθετα οι νάνοι εκπροσωπούν την εξυπνάδα και την καλοσύνη.

Η περιπέτεια μέσα στο δάσος, δοκιμάζει τις δυνάμεις του ατόμου και το αναγκάζει να επινοεί τρόπους διαβίωσης. Ο άνθρωπος του δάσους, είναι βοηθός, είναι σαν τον φύλακα άγγελο που έρχεται να σώσει. Συχνά είναι ένας σοφός άνθρωπος.

Ο κυνηγός με την πρακτική γνώση του, ξέρει που θα βρει την τροφή του, όπως και ο αγαθός ψαράς που ψαρεύει με υπομονή στα βάθη της θάλασσας ή της ψυχής του.

Το αρνί, το πρόβατο, άκακο και χρήσιμο, συμβολίζει τις ανώτερες ψυχικές δυνάμεις, αντίθετα το κατσίκι καθρεπτίζει τις άτακτες, απειθάρχητες ορμές. Το λιοντάρι, ο αετός, είναι σύμβολα δύναμης και η αλεπού, με τις πολλές μεταμφιέσεις της, είναι η ουσία της πονηριάς και της κατεργαριάς.

Τα πουλιά είναι οιωνοί λύτρωσης, και ελευθερίας. Με εξέχον το αθάνατο χρυσό πουλί, που δηλώνει την ανώτερη φύση του ανθρώπου.

Στην κοινωνία

Η δύναμη των συμβόλων είναι πολλαπλή. Έχουν την δυνατότητα να διαβιβάσουν, να διατάξουν, να οργανώσουν, να εμπνεύσουν, να εξυψώσουν, να μεταμορφώσουν. Μπορούν να καθορίσουν μια κοινή συνύπαρξη και επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων. Με το συμπυκνωμένο νόημα τους κατορθώνουν να διατηρούν στη μνήμη ιδέες οι οποίες ωθούν, σε μια κοινή έκφραση, τα άτομα που τις ασπάζονται.

Κατά την αρχαιότητα το σύμβολο είχε τη χρήση του αντικείμενου αναγνώρισης μεταξύ δύο ατόμων. Δύο άτομα, άγνωστα μεταξύ τους, τα οποία για διάφορους λόγους έπρεπε να διατηρήσουν την ανωνυμία τους, ή την πραγματική τους αποστολή, (σε περιόδους παρανομίας ή πολέμου) επιδείκνυαν στο συνομιλητή τους το μισό από ένα αντικείμενο ως σημάδι αναγνώρισης. Αν και εκείνος ήταν κάτοχος του άλλου μισού, το οποίο συνέβαλε ώστε να ολοκληρωθεί η εικόνα του αντικειμένου, ήταν αναμφισβήτητη ένδειξη αναγνώρισης, κοινής προσπάθειας και δράσης.

Παρόμοιο τρόπο αναγνώρισης χρησιμοποιούσαν και οι πρεσβευτές των πόλεων, κατά την αρχαιότητα. Με μοιρασμένο, συνήθως στα δύο, ένα νόμισμα, γινόταν και η επικύρωση της αυθεντικότητας τους, ως νόμιμοι εκπρόσωποι μιας πόλης.

Αργότερα κάθε σχήμα, σήμα, σφραγίδα, έμβλημα ή φράση, που θα συνέβαλε (συν+βάλλω) στην ενοποίηση δύο μερών ή μιας ομάδας , προσέλαβε τη σημασία του συμβόλου. Ένα άτομο επίσης μπορεί να καθιερωθεί στη κοινή συνείδηση ως ενσάρκωση μιας ιδέας π.χ. Μαχάτμα Γκάντι, Νέλσον Μαντέλα, Τσε Γκεβάρα, και να γίνει πρόσωπο σύμβολο για μια κοινότητα ή και για ολόκληρη την ανθρωπότητα.

Κάθε μεγάλη ομάδα, ή όμιλος, σωματείο ή οικογένεια, έχει ένα αντικείμενο σύμβολο, το οποίο το ορίζει ως αναγνωριστικό της ύπαρξης της. Είναι αυτό που μέσα στις γραμμές του σχήματός του, περικλείει τις αρχές και τα πιστεύω της. Για τις κοινές αυτές πεποιθήσεις, τα άτομά της ενώθηκαν και τέθηκαν κάτω από την συγκεκριμένη εικονική παράσταση.

Τα Εθνικά σύμβολα, που εκπροσωπούν μεγάλες ομάδες, έχουν την έμπνευση τους από τους δεσμούς αίματος. Η συγγένεια της ράτσας θα γεννήσει το κατάλληλο σύμβολο που θα δημιουργήσει σύνδεση, ανάμεσα στα μέλη, ώστε να εκφραστεί μια ενωμένη και ολοκληρωμένη Οντότητα, το Έθνος, ή Χώρα.

Τα σύμβολα όμως αυτά, δεν κατέχουν τις ιδιότητες των πρωτογενών συμβόλων. Δεν εγγράφουν μέσα τους νομοτέλεια, δεν υποδηλώνεται μέσα τους η ροή του γίγνεσθαι και ως εκ τούτου δεν έχουν θρησκευτική αξία. Τέτοια σύμβολα είναι η Σημαία, το νόμισμα, ή ακόμα κάποιο κτίριο, ή ενδυμασία.

Παρότι το σύμβολο εμφανίστηκε για να σ υ μ β ά λ λε ι στην ανάγκη του ανθρώπου να κατανοήσει τους νόμους που διέπουν την φύση, να ερευνήσει τη θεία νομοτέλεια και να προσεγγίσει τις ανώτερες δυνάμεις, υπήρξαν εποχές που οι άνθρωποι χρησιμοποίησαν τα σύμβολα για ιδιοτελείς σκοπούς. Παραπλάνησαν τους συνανθρώπους τους, με δόλιους τρόπους, τους έκαναν να πιστέψουν ότι τάχα οι

πράξεις τους ωθούνται από τις ευγενείς ιδέες, που εκφράζουν τα σύμβολα, με σκοπό να κρατηθούν σε θέσεις εξουσίας ή για υλικά οφέλη.

Εποχές σκοτεινές για την ανθρωπότητα η αδαής μάζα επίσης σφετερίστηκε τα σύμβολα, για αφελείς και ποταπούς σκοπούς, εξαπατώντας ο ένας τον άλλον. Δεν έλειψαν και φαινόμενα, εξόντωσης ανθρώπων, από ομάδες που έκαναν διαστρεβλωμένη χρήση των συμβόλων.

Τα ίδια ιδιοτελή και κατακριτέα κίνητρα, παρατηρούνται και στην εποχή μας, από διαφημιστικές εταιρίες, προκειμένου να τραβήξουν το ενδιαφέρον του κοινού. Προβάλουν πανανθρώπινα, ιερά σύμβολα, για να αλιεύσουν πελάτες για τα προϊόντα τους. Έτσι αποδυναμώνουν και απογυμνώνουν το σύμβολο, στις συνειδήσεις των ανθρώπων, αφήνοντας τις ψυχές άδειες από αξίες και ιδανικά που είναι αναγκαία τροφή του εσώτατου «Είναι» μας. Δεν διστάζουν να κουρελιάσουν εθνικά ή μείζονα θρησκευτικά σύμβολα, που η θέα τους και μόνο, μπορεί να εμπνεύσει και να ανυψώσει το άτομο. Όλα, προς χάρη του εύκολου πλούτου, της πρόσκαιρης ευημερίας ή δόξας, ώστε τα εδάφη –άτομα, να καταστούν άγονα και χωρίς πνευματική ζωή.

———–———-

Βιβλιογραφία:

« Ο Άνθρωπος και τα Σύμβολά του», Κάρλ Γιούνγκ , εκδ. Αρσενίδης 1964

«Κριτική Μυθολογία», Νίκος Ψυλλάκης, εκδ. Καρμανώρ, 1996

«Λεξικό απόκρυφων όρων», Έλενα Μπλαβάσκι (Helena Blavasky) εκδ. Κάκτος 2005 ΞΙΚΟ ΑΠΟΚΡΥΦΩ

«Διάλογοι σε μοναστήρι», Κων.Τσάτσος , εκδόσεις των φίλων, 2002

«Φάουστ», Γιόχαν Βόλφγκανγκ Γκαίτε, εκδ. Αστέρος, 1982

«Λεξικό Συμβόλων» Τζ. Κούπερ, εκδ. Πύρινος Κόσμος,

«Ελληνική Πατρολογία» J.P.Migne 2010

« Ηθικά- Περί Ίσιδος και Οσίριδος, Περί του ει του εν Δελφοίς», Πλου%

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *